PANTEIZM

O ile matematyczna była forma systemu Spinozy to jego treść była całkiem metafizyczna. Potępiał on dualizm Boga i świata, myśli i rozciągłości, duszy i ciała oraz wolności i mechanizmu w filozofii Kartezjusza i za wszelką cenę starał się go przezwyciężyć. Aby tego dokonać sam nie wahał się korzystać z Kartezjańskiej definicji substancji – mówiącej o tym, że substancją jest to co istnieje samo przez się i co samo przez się może zostać pojęte. Za jedyną prawdziwą substancję uważał on Boga. Jest on bowiem niestworzony, nieograniczony, nieskończony i poza nim innej substancji być nie może. W związku z czym cały wszechświat nie może istnieć poza Bogiem, bo nic nie istnieje poza Bogiem, tylko właśnie w Bogu. Bóg i przyroda to dwie nazwy jednej rzeczy – co dawało wyraz panteizmowi i tym samym Kartezjański dualizm Boga i świata całkowicie przezwyciężało.

Powszechny DETERMINIZM

Ponieważ własności świata wywodzą się za natury Boga to podlega on tym samym prawom logicznym, którym podlegają abstrakcyjne idee. W ten sposób Spinoza planował przezwyciężyć dualizm idealnego i realnego świata. Jeśli coś się w przyrodzie dzieje to dlatego, że jest konieczne bo poddane prawom wiecznym. Nic w świecie nie jest więc ani przypadkowe ani wolne gdyż przyroda jest mechanizmem, a człowiek wraz z jego kulturą jest tylko koniecznym wytworem rozwijającej się mechanicznie przyrody. Spinoza nie wierzył więc w celowość świata, a uznając powszechny determinizm wierzył, że uda mu się dzięki niemu przezwyciężyć dualizm wolności i machanizmu.

MATERIA I DUCH

Twierdził za Kartezjuszem, że świat ma dwie dziedziny. Dziędzinę materii i dziedzinę myśli, które są dwoma atrybutami jednej substancji. Bóg jest istotą myślącą i rozciągłą, a z tego wynika jasno, że istnieją dwa światy: “świat duchowy” i “świat materialny”. O ile więc dwa światy były odrębne to uzależniając je od trzeciego czynnika – od Boga, udało się tym razem przezwyciężyć dualizm materii i świadomości.

PARALELIZM

Uważał, że rozciągłe ciało i myśląca dusza są ze sobą w zgodzie. Mimo, że żadne z nich nie oddziałuje na drugie. Zgodę ich zaś wytłumaczyć można wykazując, że są objawami tej samej substancji. Fakt, że porządek stanów cielesnych i porządek myśli odpowiadają sobie tłumaczył zaś nie przez wzajemne oddziaływanie, lecz przez równość obu porządków. Owa koncepcja psycho-fizycznego paralelizmu była dla Spinozy bardzo charakterystyczna i istotna. W ten sposób dualizm duszy i ciała został przezwyciężony tak łatwo jak poprzednie.
Poznanie rzeczy przez myśli jest więc możliwe dlatego, że myśli i rzeczy są objawami jednej wywodzącej się z natury Boga substancji. Nasze myśli nie stykając się z rzeczami odpowiadają im doskonale, bo i rzeczy i myśli równolegle wywodzą się z Boga. Stanowiło to przezwyciężenie dualizmu poznającego podmiotu i poznawanego przedmiotu.

Naturalistyczna i Racjonalistyczna ETYKA

Pomimo, że Spinoza bardzo obszernie zajmował się problemami etycznymi to nie stosował dla nich odrębnych zasad i włączał całkowicie jako zastosowanie nauki o Bogu i świecie twierdząc, że czyny ludzkie podobnie jak wszystko inne w przyrodzie są wytworem konieczności. Wolne więc nie są żadne ludzkie czyny. Zdaniem Spinozy każda istota pragnie zachować swoją naturę i działać wedle niej, kto zaś tak czyni i nie podlega działaniom z zewnątrz ten jest naprawdę wolny. Widać wyraźnie, że Spinoza przejął ten pogląd od Stoików, dla niego bowiem życiem wolnym było właśnie życie zgodnie z naturą.
Sprowadzając więc moralność do natury udało mu się przezwyciężyć dualizm moralności i natury. Etyka jego była też racjonalistyczna bowiem za Stoikami przyjął, że czyny ludzkie są zgodne z naturą jeśli są rozumne. Najwyższe dobro i szczęście dostępne człowiekowi widział zaś w poznaniu i mistycznym połączeniu z Bogiem.

Nowy materializm Hobbesa jako przeciwieństwo starożytnego mechanicyzmu stawał się powszechną teorią bytu. Teorię ową atakowano w dwóch punktach. Po pierwsze, że przebiegi cielesne są wyłącznie ruchami i po drugie, że przebiegi psychiczne są ruchami. Jeżeli chodzi o punkt pierwszy to Hobbes tłumaczył się tym, że jakości zmysłowe, które przemawiają przeciw jego tezie, nie są własnościami rzeczy, gdyż są subiektywne. Postrzegamy bowiem bez bodźca zewnętrznego np. w snach prawie w takim samym stopniu jak gdy bodziec zewnętrzny działa. poza tym różne bodźce wywołują te same jakości. Jeżeli zaś chodzi o obronę w punkcie drugim czyli, że przebiegi psychiczne są natury mechanicznej, Gobbes popierał dwoma argumentami:
Po pierwsze ruch może wywołać tylko ruch i tylko przez ruch może być wywołany. stany zaś świadomości są wywołane przez ruchy i wywołują ruch. Po drugie istnieje podobieństwo miedzy zjawiskami : ruchu i świadomości, mianowicie między ruchem a impulsem woli.

Racjonalistyczna metodologia.

Hobbes jak przystało na filozofa XVII wieku i następcę Kartezjusza, dążył do stworzenia racjonalnego systemu filozofii. Dla Hobbesa nie istniały przedmioty idealne, psychiczne zaś były natury cielesnej. a cielesne były mechanizmami. Takie podejście ułatwiało znacznie stworzenie jednolitego systemu.

Nawet sam proces poznania był dla Gobbesa był dla Hobbesa jak każdy proces natury mechanicznej. Zdaniem Hobbesa. Przez zetknięcie przedmiotu z narządem zmysłowym ruch z przedmiotu przenosi się na narząd, potem na nerwy i wreszcie do wnętrze mózgu. Proces ten musi więc przejść przez zmysły. Efektem tego było wyjście od metodologicznego racjonalizmu do sensualizmu psychologicznego.

Naturalistyczna Etyka i Polityka.

Własnie na takim metafizyczno-epistemologicznym podłożu wznosiła się philosophia civilis Hobbesa. Traktował ją całkowicie naturalistycznie wychodząc z założenia, że człowiekiem rządzą te same prawa mechaniczne, które rządzą całą przyrodą. Wystepował przeciw tezie , która wzięła początek w tradycji Arystotelejskiej, że człowiek z natury jest istotą społeczną. Zdaniem Hobbesa, każdy człowiek z natury swej zajmuje się wyłącznie własnymi sprawami. Każdy instynktownie jest egoistą, każdy kocha jedynie siebie i jego celem jest zachowanie własnego dobra. Każda rzecz jest o tyle dobra o ile służy celom jednostki. W stanie natury każdy walczy o samego siebie. Ponieważ jednak walka przynosi szkody to ludzie postanowili opuścić stan natury i aby zyskać spokój zaczęli żyć jak gdyby byli skrępowani umową. W takim stanie każdy wie, że nie powinien spodziewać się krzywdy ze strony innego człowieka kiedy tylko sam zastosuje się do zasad obowiązujących wszystkich ludzi. W taki sposób powstało państwo. Nie powstało ono więc z natury i z rozsądku, w przeciwieństwie do tego co twierdzili arystotelicy ale raczej z obawy i rozsądku.
Hobbes starał się też określić w jaki sposób funkcjonować powinno doskonałe państwo. Sporą rolę odgrywał tu jego mechanicyzm za pomocą którego starał się normować państwo. Jego zdaniem konieczny jest monarcha aby państwo funkcjonowało prawidłowo. Jemu to posłuszni obywatele postępować mogli zgodnie z założeniami Hobbesa. Za pomocą tych wywodów filozoficznych Hobbesowi udało się dowieść towarzyszom politycznym , iż potrafi uzasadnić racjonalnie i dedukcyjnie rojalistyczną politykę.
Filozofia Hobbesa, a szczególnie jego naturalistyczny system miały wielu zwolenników w epoce następującej zaraz po nim. Zarówno w Odrodzeniu jak i w Oświeceniu.

- rozum a zmysły
Do poznania niezbędny jest rozum. To co rozum uzna za jasne i wyraźne jest pewne. Zmysły natomiast, które przydatne są do życia nie są absolutnie przydatne przy poznawaniu. Zadaniem zmysłów jest jedynie zasygnalizowanie co jest dla człowieka szkodliwe, a co odpowiednie. Nie stanowią jednak źródła poznania.

- idee wrodzone
Przedstawienia, które odnajdujemy w naszym umyśle są trzech rodzajów:
a) wrodzone – czyli urodzone razem z nami (np. przedstawienie Boga) b) nabyte – przychodzące z zewnątrz (np. przedstawienie słońca) c) skonstruowane – utworzone przez nas samych (np. przedstawienie hipogryfa).
O ile spornym było istnienie idej wrodzonych to Kartezjusz opowiadał się z całą stanowczością za ich istnieniem. Twierdził, że idee wrodzone nie są wynikiem działanie na umysł przedmiotów zewnętrznych lecz należą do umysłu jako jego własność. Ponad to są niezależne od woli, proste i jasne. To bowiem co należy do rozumu ciemne dla niego być nie może. Ponad to, co bardzo istotne, idee wrodzone jako wpojone umysłowi przez Boga są niezawodne. Podczas gdy idee nabyte są wynikiem przypadkowego działania rzeczy na umysł, prawdziwość idej wrodzonych gwarantuje sam Bóg. W taki sposób Augustyński iluminizm znalazł niejako swoje odbicie w filozofii Kartezjusza.

- Prawda i Błąd a Rozum i Wola
Wszystkie przeżycia dzielił Kartezjusz na bierne (gdy mamy jakieś idee, gdy sobie coś przedstawiamy) i czynne (twierdzimy coś, czemuś zaprzeczamy lub sądzimy, dokonujemy aktów). Obydwa przeżycia różnią się między sobą najwyraźniej gdy mówimy o problemie błędu i fałszu. Gdy bowiem zachowujemy się biernie, jasnym jest, że błędu popełnić nie możemy. Samo bowiem przedstawienie nie jest fałszywe. Równie prawdziwe jest bowiem to, że przedstawiamy sobie chimerę jak i to, że przedstawiamy sobie kozę. Dopiero gdy o owych ideach zaczynamy wypowiadać sądy (twierdząc na przykład, że idei chimery odpowiada istota realna) pojawić się może błąd i fałsz. Wówczas bowiem dopiero zachowujemy się czynnie.
Zdaniem Kartezjusza sam sąd jest sprawą bardzo złożoną ponieważ biorą w nim udział zarówno rozum jak i wola. O ile rozum jest zdolnością przedstawiania, o tyle do zadań woli jako władzy czynnej należy właśnie twierdzenie, zaprzeczanie czy wydawanie sądów. Sąd nie jest bowiem aktem intelektualnym ale raczej aktem decyzji. Jak wcześniej wspomniałem błądzimy nie tyle przedstawiając sobie chimerę ale twierdząc, że odpowiada jej lub nie odpowiada przedmiot realny. To wola więc, a nie rozum błądzi. W taki sposób ujawnił się woluntaryzm w Kartezjańskiej teorii poznania.
Błąd w wolnej woli bierze się stąd, że jest ona w przeciwieństwie do rozumu nieograniczona. Gdy wola wydaje sąd tam gdzie rozum nie sięga możliwe jest wystąpienie błędu i fałszu. Bóg dał człowiekowi wolną wolę, ale pociągnęło to za sobą możliwość popełniania przez niego błędu.

- afekty
Wszystkie stany świadomości poza aktami woli i postrzeżeniami uważał Kartezjusz za przedstawienia, w których rozróżniał dwa rodzaje. Są bowiem – po pierwsze takie przedstawienia, które dusza odnosi do rzeczy zewnętrznych, – po drugie zaś takie, które wywodzi z siebie samej. Te ostatnie noszą nazwę afektów. Są one wywoływane przez przedmioty zewnętrzne, bezpośrednie zaś przez rezydujące we krwi “siły życiowe” . Zależnie od temperamentu danej osoby różne wywołują u niej afekty. Zdaniem Kartezjusza afekty pobudzają dusze do działania. I tak na przykład popęd do ucieczki jest podstawowym czynnikiem afektu strachu. Całą różnorodność złożonych afektów sprowadził ostatecznie do sześciu prostych i pierwotnych. Są nimi : podziw, miłość, nienawiść, pożądanie, radość i smutek. W ten sposób wprowadził Kartezjusz przejrzystość i jasność do psychologii. Od tego czasu teoria afektu na stałe weszła do zagadnień filozofii wieku XVII.

- Metoda
Zdaniem Kartezjusza przyczyna niezadowalającego stanu nauki tkwiła w braku odpowiedniej metody. Dopiero gdy znaleziona zostanie odpowiednia metoda, badania naukowe będą mogły być prowadzone pomyślnie. Głównym więc zadaniem jego filozofii stała się właśnie metoda i to taka, która zapewni niezawodność, a nie tylko ułatwi zdobywanie wiedzy. Niezawodnymi miarami wiedzy były zaś dla Kartezjusza “jasność” i “wyraźność”. To bowiem co jasne i wyraźne to pewne. Jasne i wyraźne zaś jest to co proste, w przeciwieństwie do złożonych myśli, które uważał za ulegające częstym błędom, a przez to ciemne i bezużyteczne. Takie zadanie spełnić może niewątpliwie metoda analityczna stosowana w arytmetyce. W związku z czym zbudował Kartezjusz geometrię analityczną, spodziewając się, ze będą mogły z niej korzystać również i inne nauki. Pracował więc nad stworzeniem powszechnej nauki. Zarazem racjonalnej, analitycznej, matematycznej – ujmującej w swoim systemie całokształt wiedzy.

- Sceptycyzm Metodologiczny
Kartezjusz szukał twierdzenia, które oprze się wszelkim wątpliwościom. Jego metoda polegała na próbowania wszelkich sceptyckich argumentów. Swój “sceptycyzm metodyczny” stosował Kartezjusz wobec twierdzeń o istnieniu. Argumenty sprowadzały się do trzech zwątpień: – złudzenie zmysłów, – brak wyraźnej granicy między jawą a snem, – możliwość, że jakaś potężniejsza od nas istota wprowadza nas w błąd. O ile dwa pierwsze argumenty wystarczały aby zakwestionować naszą wiedzę o rzeczach zewnętrznych, o tyle trzeci czynił nawet prawdy matematyczne wątpliwymi.

- Cogito, Ergo Sum
Choć pozornie wydaje się, że przed tymi argumentami nie obroni się żadne twierdzenie, że wszystko jest wątpliwe. Jednak to właśnie w zwątpieniu znalazła się owa ostoja pewności. Kartezjusz twierdził, że skoro wątpimy, to myślimy, a co za tym idzie istnieje myśl. Mogę się co prawda mylić, ale skoro się mylę to znaczy, że myślę. W człowieku bowiem tkwi fundament wiedzy, w samym podmiocie nie zaś w przedmiocie. Jeśli z kolei istnieje myśl, to musi istnieć ktoś, kto myśli, musi istnieć jaźń. Czyli muszę istnieć ja sam. Skoro myślę to znaczy, że jestem. “Cogito ergo sum” (myślę więc jestem) to było słynne stwierdzenie Kartezjusza.

- Istnienie Boga i istnienie ciał
O ile istnienie Boga i świata materialnego nie może samo obronić się przed argumentami metodycznego sceptycyzmu, o tyle da się je uzasadnić z pomocą przesłanki o istnieniu jaźni, o której była mowa wyżej.
I tak zdaniem Kartezjusza istnienie Boga wynika z faktu istnienia jaźni. Jako doskonała bowiem jaźń nie może istnieć sama przez się ale mysi mieć jakąś doskonałą przyczyną, którą jest nic innego jak właśnie Bóg. Poza tym istnienie Boga wynika już z samej idei jaką mamy o Bogu czyli istocie doskonałej. Idea Boga jest ideą doskonałą więc jaźń jako mniej doskonała nie może być przyczyną tejże idei. Skutek bowiem nie może być doskonalszy od przyczyny. Skoro więc posiadamy ideę Boga to musi istnieć Bóg, który nam ją w umyśle zaszczepił.
Jeżeli chodzi zaś argument za istnieniem ciał to Kartezjusz wyszedł z założenia, że skoro posiadamy naturalną skłonność do uznania realności ciał, a ową realność zaszczepił w nas Bóg, który przecież nie może nas wprowadzać w błąd to ciała istnieć muszą. W taki sposób widzimy, że istnienie ciał nie jest pewne bezpośrednio ale zagwarantowane niejako przez Boską doskonałość.

- Własności Boga
Główną własnością Boga była dla Kartezjusza jego nieskończoność. Dodawał, że Bóg jest przede wszystkim wolą, bo wola, jedyna z władz duchowych jest nieograniczona. Nie ogranicza jej bowiem ani prawda, ani reguły dobra, bowiem prawdą i dobrem jest to co sam Bóg chce aby takim było.

- Własności duszy
Główną i zarazem jedyną własnością duszy jest myślenie. Jako nie związana z ciałem w żaden sposób nie mogła nawet (wbrew greckiej tradycji) stanowić czynnika życia. O ile w starożytności panował podział na istoty żywe i martwe o tyle od Kartezjusza rozpoczął się podział na świadome i nieświadome. Świadomość jest czynnikiem zupełnie odrębnym nie mający pokrewieństwa z czynnościami organicznymi. Duszę zaś posiada teraz tylko i wyłącznie istota świadoma.

- Własności ciała
Główną natomiast i jedyną własnością ciała jest rozciągłość. Ciała są w związku z tym: – nieskończenie podzielne (a co za tym idzie upada atomizm), – zmienne ale pod względem ruchu, który jest jedyną postacią zachodzących w nich zmian, – posiadają jedynie własności geometryczne i ulegają zmianom mechanicznym, – nie ma jakości ani zmian jakościowych przedmiotów.
W związku z powyższymi założeniami samo życie pojmował Kartezjusz jako proces czysto mechaniczny, powodowany przez impulsy materialne wytwarzane we krwi. Zwierzęta pojmował zaś po prostu jako maszyny. Zastępując w ten sposób (właściwą scholastykom) dynamistyczną koncepcję przyrody – koncepcją mechanistyczną uczynił Kartezjusz obraz świata bardziej przejrzystym i łatwiejszym dla naukowych opracowań.
Ruch materii tłumaczył zaś tylko i wyłącznie przez działanie Boga. To Bóg udziela ruchu ciałom, które od tego momentu nie mogą go ani zahamować ani spotęgować. Ilość ruchu we wszechświecie jest stała. To było Prawo Zachowania Ruchu sformułowane przez Kartezjusza.

- Dualizm Duszy i Ciała
Zdaniem Kartezjusza istnieją więc we wszechświecie dwie substancje. Substancja myśląca czyli dusza i substancja rozciągła czyli ciało. O ile ciała są nieświadome, choć posiadają rozciągłość o tyle dusze są świadome ale za to pozbawione rozciągłości. Uważał Kartezjusz, że nie tylko ciała organiczne ale również i zwierzęta nie posiadają duszy (mimo iż posiadają ciała). Jedynie człowiek jest złożony zarówno z ciała jak i duszy, choć jego ciało podobnie jak zwierzęce jest tylko automatem. Ciało jednak nie może spowodować zmian w duszy tak samo jak i dusza nie może stać się przyczyną zmian w ciele. Jednak ciało może wpłynąć na zmianę kierunku tego co dzieje się w duszy, a dusza na zmianę kierunku tego co dziej się w ciele. Było to nie zbyt wyraźne wyjaśnienie Kartezjusza i problem ten kontynuowany będzie przez wielu jego następców.