PANTEIZM

O ile matematyczna była forma systemu Spinozy to jego treść była całkiem metafizyczna. Potępiał on dualizm Boga i świata, myśli i rozciągłości, duszy i ciała oraz wolności i mechanizmu w filozofii Kartezjusza i za wszelką cenę starał się go przezwyciężyć. Aby tego dokonać sam nie wahał się korzystać z Kartezjańskiej definicji substancji – mówiącej o tym, że substancją jest to co istnieje samo przez się i co samo przez się może zostać pojęte. Za jedyną prawdziwą substancję uważał on Boga. Jest on bowiem niestworzony, nieograniczony, nieskończony i poza nim innej substancji być nie może. W związku z czym cały wszechświat nie może istnieć poza Bogiem, bo nic nie istnieje poza Bogiem, tylko właśnie w Bogu. Bóg i przyroda to dwie nazwy jednej rzeczy – co dawało wyraz panteizmowi i tym samym Kartezjański dualizm Boga i świata całkowicie przezwyciężało.

Powszechny DETERMINIZM

Ponieważ własności świata wywodzą się za natury Boga to podlega on tym samym prawom logicznym, którym podlegają abstrakcyjne idee. W ten sposób Spinoza planował przezwyciężyć dualizm idealnego i realnego świata. Jeśli coś się w przyrodzie dzieje to dlatego, że jest konieczne bo poddane prawom wiecznym. Nic w świecie nie jest więc ani przypadkowe ani wolne gdyż przyroda jest mechanizmem, a człowiek wraz z jego kulturą jest tylko koniecznym wytworem rozwijającej się mechanicznie przyrody. Spinoza nie wierzył więc w celowość świata, a uznając powszechny determinizm wierzył, że uda mu się dzięki niemu przezwyciężyć dualizm wolności i machanizmu.

MATERIA I DUCH

Twierdził za Kartezjuszem, że świat ma dwie dziedziny. Dziędzinę materii i dziedzinę myśli, które są dwoma atrybutami jednej substancji. Bóg jest istotą myślącą i rozciągłą, a z tego wynika jasno, że istnieją dwa światy: “świat duchowy” i “świat materialny”. O ile więc dwa światy były odrębne to uzależniając je od trzeciego czynnika – od Boga, udało się tym razem przezwyciężyć dualizm materii i świadomości.

PARALELIZM

Uważał, że rozciągłe ciało i myśląca dusza są ze sobą w zgodzie. Mimo, że żadne z nich nie oddziałuje na drugie. Zgodę ich zaś wytłumaczyć można wykazując, że są objawami tej samej substancji. Fakt, że porządek stanów cielesnych i porządek myśli odpowiadają sobie tłumaczył zaś nie przez wzajemne oddziaływanie, lecz przez równość obu porządków. Owa koncepcja psycho-fizycznego paralelizmu była dla Spinozy bardzo charakterystyczna i istotna. W ten sposób dualizm duszy i ciała został przezwyciężony tak łatwo jak poprzednie.
Poznanie rzeczy przez myśli jest więc możliwe dlatego, że myśli i rzeczy są objawami jednej wywodzącej się z natury Boga substancji. Nasze myśli nie stykając się z rzeczami odpowiadają im doskonale, bo i rzeczy i myśli równolegle wywodzą się z Boga. Stanowiło to przezwyciężenie dualizmu poznającego podmiotu i poznawanego przedmiotu.

Naturalistyczna i Racjonalistyczna ETYKA

Pomimo, że Spinoza bardzo obszernie zajmował się problemami etycznymi to nie stosował dla nich odrębnych zasad i włączał całkowicie jako zastosowanie nauki o Bogu i świecie twierdząc, że czyny ludzkie podobnie jak wszystko inne w przyrodzie są wytworem konieczności. Wolne więc nie są żadne ludzkie czyny. Zdaniem Spinozy każda istota pragnie zachować swoją naturę i działać wedle niej, kto zaś tak czyni i nie podlega działaniom z zewnątrz ten jest naprawdę wolny. Widać wyraźnie, że Spinoza przejął ten pogląd od Stoików, dla niego bowiem życiem wolnym było właśnie życie zgodnie z naturą.
Sprowadzając więc moralność do natury udało mu się przezwyciężyć dualizm moralności i natury. Etyka jego była też racjonalistyczna bowiem za Stoikami przyjął, że czyny ludzkie są zgodne z naturą jeśli są rozumne. Najwyższe dobro i szczęście dostępne człowiekowi widział zaś w poznaniu i mistycznym połączeniu z Bogiem.